Phát triển bền vững hệ thống ĐH-CĐ ngoài công lập: Cần khung pháp lý rõ ràng và nhất quán

Theo Giáo dục thời đại - Phát triển bền vững hệ thống đại học, cao đẳng ngoài công lập đòi hỏi khung pháp lý rõ ràng, nhất quán và khả thi, làm nền tảng để các cơ sở đào tạo thực hiện hiệu quả quyền tự chủ.

Sinh viên Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội bảo vệ đồ án tốt nghiệp. Ảnh: NTCC

Nhận diện khó khăn, thách thức

Qua theo dõi thực tiễn hoạt động của nhiều cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập, GS.TS Đinh Văn Tiến – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội cho rằng, bên cạnh khó khăn về tài chính và cơ sở vật chất, không ít trường đang đối mặt với vướng mắc liên quan đến mô hình sở hữu và khung pháp lý trong quản trị.

Tại một số cơ sở đào tạo, mâu thuẫn giữa các nhóm cổ đông, nhà đầu tư hoặc thành viên hội đồng quản trị đã phát sinh và kéo dài, gây xung đột trong điều hành, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định tổ chức cũng như định hướng phát triển của nhà trường. Những bất đồng này, nếu không được giải quyết kịp thời và minh bạch, có thể làm suy giảm niềm tin nội bộ, tác động đến môi trường học thuật và hình ảnh của cơ sở đào tạo.

Ông Tiến nhấn mạnh, ngay cả với những trường vẫn duy trì được chất lượng đào tạo, các xung đột ở cấp quản trị cũng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến tầm nhìn và sự phát triển bền vững trong dài hạn. Vì vậy, việc hoàn thiện khung pháp lý và làm rõ mô hình sở hữu là yêu cầu quan trọng nhằm tạo nền tảng ổn định cho hệ thống giáo dục đại học ngoài công lập.

Theo PGS.TS Nguyễn Phương Nga – Giám đốc Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục (Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam), trong quá trình phát triển, các cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập đang đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến cơ chế quản lý, hợp tác quốc tế và đầu tư.

Mô hình đầu tư và quản trị tại các trường ngoài công lập, đặc biệt những cơ sở có sự tham gia của tập đoàn hoặc doanh nghiệp liên quan, thường có cấu trúc điều hành phức tạp. Quyền quyết định chủ yếu tập trung ở cấp trên, trong khi cơ sở đào tạo trực tiếp lại thiếu quyền chủ động, dẫn đến khó khăn trong phối hợp, điều hành và triển khai các hoạt động chuyên môn.

Thực tế này có thể tác động đến việc xây dựng chiến lược phát triển, phân bổ nguồn lực, cũng như khả năng thu hút nhân sự, giảng viên từ bên ngoài. Đồng thời, các hoạt động đào tạo gắn với thực hành, thực tập – vốn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp – cũng gặp nhiều trở ngại.

Bên cạnh đó, cơ chế xã hội hóa giáo dục hiện nay chưa đồng bộ, nhất là các cơ sở quy mô nhỏ và vừa. Việc thiếu các quy định rõ ràng về quyền lợi, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan khiến nhiều trường gặp khó trong huy động nguồn lực xã hội, hợp tác với doanh nghiệp và triển khai hiệu quả các chương trình đào tạo.

Sinh viên Trường Đại học FPT. Ảnh: Website nhà trường

Tạo nền tảng cho phát triển bền vững

Theo TS Nguyễn Văn Sinh – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Quốc tế Hà Nội, các cơ sở giáo dục ngoài công lập đang đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt trong bối cảnh hệ thống quy định và điều kiện quản lý có nhiều thay đổi trong thời gian gần đây. Bên cạnh những yêu cầu chung từ cơ quan quản lý nhà nước, các trường mới thành lập hoặc có thời gian hoạt động chưa dài càng chịu áp lực lớn trong việc đáp ứng các điều kiện về tổ chức bộ máy, đội ngũ nhân sự và cơ sở vật chất.

Ông Sinh cho rằng, việc có sự tham gia góp ý của các cơ quan quản lý và các hiệp hội chuyên môn là cần thiết. Những ý kiến tập thể không chỉ giúp định hướng tư duy quản lý mà còn hỗ trợ hiệu quả cho lãnh đạo nhà trường trong quá trình điều hành và ra quyết định.

Từ góc độ xã hội hóa giáo dục, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Quốc tế Hà Nội cho rằng, bản chất của giáo dục ngoài công lập là huy động nguồn lực xã hội để cùng Nhà nước phát triển giáo dục. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều quy định hiện hành vẫn thiên về kiểm soát, chưa thực sự tạo ra hành lang pháp lý thông thoáng để thu hút sự tham gia của doanh nghiệp và các tổ chức xã hội. Điều này thể hiện rõ trong việc mời chuyên gia từ doanh nghiệp hoặc chuyên gia nước ngoài tham gia giảng dạy.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan đến bảo hiểm, hợp đồng lao động và chuẩn hóa nhân sự còn thiếu rõ ràng, gây khó khăn cho các cơ sở giáo dục khi hợp tác với chuyên gia, kỹ sư, kỹ thuật viên trong và ngoài nước tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành và thực tập. Dù những mô hình hợp tác này đáp ứng tốt yêu cầu đào tạo gắn với thực tiễn, song chưa được công nhận đầy đủ trong các tiêu chí quản lý hiện hành.

Ngoài ra, các chính sách ưu đãi dành cho giáo dục ngoài công lập, đặc biệt về đất đai và khả năng tiếp cận các nguồn lực còn hạn chế, nhất là các cơ sở quy mô nhỏ và vừa. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu đào tạo gắn với thị trường lao động ngày càng cao, ông Sinh cho rằng việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng rõ ràng, linh hoạt và nhất quán là yêu cầu cấp thiết, nhằm bảo đảm quyền tự chủ và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của các cơ sở giáo dục ngoài công lập.

Trong bối cảnh Nhà nước đã trao quyền tự chủ về tài chính và nhân sự cho các cơ sở giáo dục đại học, GS.TS Đinh Văn Tiến cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về sở hữu, tổ chức và quản trị đối với các trường ngoài công lập. Theo ông, việc làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể liên quan, đồng thời xây dựng cơ chế phòng ngừa và xử lý tranh chấp là yêu cầu cần thiết, nhằm bảo đảm hoạt động của các trường diễn ra ổn định, minh bạch và phát triển bền vững.

Cùng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Phương Nga nhấn mạnh, để các trường đại học, cao đẳng ngoài công lập phát huy vai trò trong hệ thống giáo dục, khung pháp lý cần được hoàn thiện theo hướng rõ ràng, nhất quán và khả thi. Các quy định phải vừa bảo đảm quyền tự chủ của cơ sở đào tạo, vừa tăng cường quản lý, kiểm soát và minh bạch trong hoạt động hợp tác, đầu tư và xã hội hóa giáo dục. Theo bà, đây là điều kiện quan trọng để khối trường ngoài công lập phát triển ổn định và đóng góp hiệu quả cho sự nghiệp giáo dục – đào tạo.

Bước ngoặt quan trọng trong tư duy

TS Lê Trường Tùng – Chủ nhiệm Câu lạc bộ Khối các trường đại học, cao đẳng tư thục, Chủ tịch Hội đồng trường Trường Đại học FPT cho rằng, các nghị quyết và luật được ban hành, sửa đổi trong năm 2025 đã tạo dựng khung thể chế đồng bộ, nhất quán và mang tính đột phá, mở ra cơ hội lớn để các trường đại học, cao đẳng ngoài công lập phát triển mạnh mẽ, đồng hành cùng đất nước trong giai đoạn mới.

Đáng chú ý, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 71), cùng với Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội đã thể hiện quyết tâm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục. Trong đó, khối giáo dục ngoài công lập được xác định là bộ phận quan trọng cấu thành hệ thống giáo dục quốc dân.

Nghị quyết số 71 đã làm rõ vai trò của Nhà nước là định hướng chiến lược, kiến tạo phát triển, bảo đảm nguồn lực và công bằng trong giáo dục; đồng thời khẳng định giáo dục công lập là trụ cột, giáo dục ngoài công lập là thành phần quan trọng của hệ thống.

Việc Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, lấy đầu tư công làm “vốn mồi” để thu hút nguồn lực xã hội cho hiện đại hóa giáo dục tạo nền tảng quan trọng, giúp các trường ngoài công lập yên tâm đầu tư dài hạn, mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng đào tạo và chủ động tham gia giải quyết những bài toán lớn về nguồn nhân lực cho đất nước.

Ông Tùng nhấn mạnh, những định hướng trên có ý nghĩa tháo gỡ căn bản các rào cản tồn tại nhiều năm qua đối với các trường ngoài công lập. Nhờ đó, các cơ sở giáo dục có điều kiện tập trung đổi mới quản trị, chương trình đào tạo, phát triển đội ngũ giảng viên và tăng cường gắn kết với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động, thay vì chỉ xoay quanh áp lực tài chính ngắn hạn.

Đánh giá cao các quy định mới về đầu tư thành lập cơ sở giáo dục tư thục trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, ông Tùng nhìn nhận, việc cho phép nhà đầu tư lựa chọn giữa hình thức trực tiếp thành lập cơ sở giáo dục hoặc thành lập tổ chức kinh tế theo pháp luật về đầu tư, doanh nghiệp; cùng với quy định rõ ràng về chuyển nhượng vốn nhưng vẫn bảo đảm sự ổn định, liên tục của hoạt động giáo dục đã thể hiện tư duy cởi mở, phù hợp với thực tiễn.

Những quy định này góp phần xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người học, nhà giáo và người lao động trong các cơ sở giáo dục ngoài công lập.

Từ tổng thể các chính sách mới, ông cho rằng, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển giáo dục. Các trường đại học, cao đẳng ngoài công lập không chỉ được mở rộng không gian phát triển về cơ chế, chính sách, mà còn được trao niềm tin để đồng hành cùng Nhà nước trong thực hiện mục tiêu đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Đây là nền tảng quan trọng để khối trường ngoài công lập phát huy vai trò, trách nhiệm xã hội, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Ở góc độ chính sách, GS.TS Viện sĩ Đào Trọng Thi – nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, cần xóa bỏ những bất hợp lý trong cơ chế hỗ trợ tài chính từ ngân sách nhà nước giữa các trường đại học công lập và ngoài công lập. Theo ông, nên triển khai cơ chế đặt hàng, đấu thầu giao nhiệm vụ dịch vụ công cho các trường đại học thực hiện, không phân biệt trường công hay trường tư.

Đồng thời, cần tiếp tục sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật để xác định rõ vai trò, vị trí và vị thế của các trường đại học ngoài công lập. Từ đó xây dựng chính sách khuyến khích, ưu tiên phù hợp với từng loại hình, trong đó các trường phi lợi nhuận cần được ưu tiên hỗ trợ cao nhất.

Nhấn mạnh, quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học phải luôn đi đôi với trách nhiệm giải trình rõ ràng, ông Mai Văn Hải – đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa nêu quan điểm, với các cơ sở giáo dục đại học tư thục, việc nhà đầu tư phê duyệt sứ mạng, chiến lược phát triển của nhà trường cần phù hợp với chiến lược phát triển giáo dục đại học quốc gia. Qua đó bảo đảm nguyên tắc giải trình gắn với tự chủ, đồng thời góp phần phòng ngừa rủi ro trong quản trị và đầu tư.

Ông Hải cho rằng, việc phân định rõ thẩm quyền phê duyệt chiến lược phát triển là cơ sở để Nhà nước thực hiện hiệu quả cơ chế hỗ trợ đối với các cơ sở giáo dục đại học tư thục. Theo đó, các trường công lập thực hiện sứ mạng, chiến lược phát triển do cơ quan quản lý trực tiếp phê duyệt; trong khi các trường tư thục thực hiện theo chiến lược do nhà đầu tư phê duyệt nhưng phải bảo đảm sự phù hợp với định hướng chung của hệ thống giáo dục đại học.

Cùng với đó, nhà đầu tư có trách nhiệm công khai, minh bạch năng lực tài chính, nguồn vốn đầu tư, tình hình thực hiện các cam kết đầu tư và việc sử dụng các nguồn tài chính, nhằm bảo đảm tính bền vững, hiệu quả trong hoạt động của cơ sở giáo dục đại học tư thục.