Thống nhất bộ sách giáo khoa trong toàn quốc: Không để tri thức bị lãng phí

Theo Giáo dục thời đại - Từ năm học 2026 - 2027, việc thống nhất sử dụng bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống đặt ra yêu cầu chuyển đổi đồng bộ trong toàn ngành Giáo dục.

Giờ Ngữ văn của cô và trò Trường THCS Đống Đa (Hà Nội). Ảnh: ITN

Cùng đó, nhiều nhà trường và giáo viên đang chủ động tìm cách tận dụng hiệu quả các bộ sách không còn dạy chính thức nhằm tránh lãng phí và góp phần nâng cao chất lượng dạy học.

Quản lý không máy móc

Tại Trường Tiểu học Hoàng Văn Thụ (xã Bình Gia, Lạng Sơn), 218 học sinh từ lớp 1 - 5 hiện học theo bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống. Một số môn như Mỹ thuật sử dụng bộ Chân trời sáng tạo, môn Tin học khai thác tài liệu tham khảo và các kênh hỗ trợ dạy học.

Theo ông Luân Văn Quỳnh - Phó Hiệu trưởng nhà trường, việc lựa chọn sách giáo khoa được thực hiện đúng quy định, phù hợp điều kiện thực tế. “Khi cả nước thống nhất sử dụng một bộ sách, học sinh của trường gần như không phải thay đổi. Với những cơ sở đang dùng bộ sách khác, thì cần tận dụng sách giáo khoa cũ làm học liệu, giúp giáo viên chủ động thiết kế bài học, khai thác nguồn tài liệu sẵn có, hạn chế lãng phí và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục”, ông Quỳnh chia sẻ.

Tại Trường Tiểu học Quang Vinh (phường Quan Triều, Thái Nguyên), các lớp từ 1 - 4 đang sử dụng bộ Cánh diều, riêng lớp 5 học theo Kết nối tri thức với cuộc sống. Bà Hà Thị Quỳnh - Hiệu trưởng, cho biết, sách giáo khoa Cánh diều đã sử dụng sẽ tiếp tục được khai thác làm học liệu tham khảo cho giáo viên trong soạn giảng, sinh hoạt chuyên môn, phụ đạo và củng cố kiến thức cho học sinh chưa đạt yêu cầu. Những cuốn sách còn mới được lưu trữ tại thư viện để dùng chung, bảo đảm chuyển tiếp có kế hoạch, đúng quy định.

Ở cấp THCS, Trường PTDTNT THCS Thiện Hòa (xã Thiện Hòa, Lạng Sơn) đang dạy học theo bộ Kết nối tri thức với cuộc sống. Theo ông Lý Văn Thơ - Hiệu trưởng nhà trường, việc sử dụng và tận dụng sách giáo khoa cần đặt trong khuôn khổ Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Căn cứ Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, chương trình là cơ sở pháp lý cao nhất; sách giáo khoa không phải “pháp lệnh” mà là học liệu, cung cấp ngữ liệu và gợi ý tổ chức dạy học. Chuẩn đầu ra về kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực học sinh đã được quy định thống nhất.

Từ đó, ông Thơ cho rằng, việc thống nhất sách giáo khoa cần có lộ trình phù hợp, coi sách giáo khoa là học liệu, tận dụng tối đa các bộ sách đã được phê duyệt, đồng thời chủ động chọn lọc, điều chỉnh nội dung. Đây là cách làm hài hòa giữa yêu cầu thống nhất quản lý, đổi mới giáo dục và mục tiêu giảm lãng phí.

Tại Trường Tiểu học Liên Minh (xã Đức Thọ, Hà Tĩnh), nhà trường đang sử dụng bộ Cánh diều cho cả 5 khối lớp và hằng năm trích khoảng 10% kinh phí tiết kiệm để bổ sung sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, đồ dùng học tập cho thư viện. Riêng năm học 2025 - 2026, trường dành hơn 10 triệu đồng để mua thêm sách giáo khoa, sách tham khảo, đồ dùng học tập và hỗ trợ học sinh khó khăn.

Sau trận lũ đầu năm học khiến nhiều sách vở bị hư hỏng, thông qua sự kết nối của một số đơn vị nhà trường đã tiếp nhận gần 100 bộ sách giáo khoa Cánh diều cho cả 5 khối lớp và kịp thời cấp phát cho học sinh bị ảnh hưởng.

Theo ông Nguyễn Tiến Đông - Hiệu trưởng, phần lớn số sách còn mới, chất lượng tốt và đã được tính toán phương án sử dụng lâu dài. Khi học sinh không còn nhu cầu sử dụng trực tiếp, sách sẽ được đưa vào thư viện làm tài liệu tham khảo; sách nguyên bộ phục vụ tra cứu, đối chiếu chương trình, sách lẻ dùng cho hoạt động trải nghiệm, phụ đạo học sinh yếu hoặc hỗ trợ giáo viên xây dựng học liệu.

Cách làm tương tự được triển khai tại Trường Tiểu học Cẩm Hưng (xã Cẩm Hưng, Hà Tĩnh). Theo ông Trần Trung Yên - Hiệu trưởng, mỗi bộ sách giáo khoa đều có ưu điểm riêng. Dù trước đây không giảng dạy Kết nối tri thức với cuộc sống hay Chân trời sáng tạo, trường vẫn mua đầy đủ các bộ sách để giáo viên tham khảo.

“Khi thống nhất sử dụng một bộ sách giáo khoa, vấn đề không chỉ là chọn sách mới, mà là sử dụng hiệu quả những bộ sách đã đầu tư trong nhiều năm. Nhà trường xây dựng thư viện sách giáo khoa dùng chung, ưu tiên học sinh khó khăn và từng bước hình thành ngân hàng học liệu nội bộ, chắt lọc điểm mạnh của các bộ sách để phục vụ dạy học lâu dài”, ông Yên nhấn mạnh.

Học sinh Trường Tiểu học & THCS Nguyễn Trung Trực (Phú Quốc, An Giang) trong tiết học.

Nguồn tư liệu để đổi mới, sáng tạo

Theo nhiều giáo viên, mỗi bộ sách giáo khoa trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đều có thế mạnh riêng ở từng mảng nội dung. Từ góc nhìn đó, việc thống nhất sử dụng bộ Kết nối tri thức với cuộc sống trong năm học tới không phải là sự ràng buộc, mà là cơ hội để giáo viên đổi mới tư duy, chủ động lựa chọn và khai thác học liệu bổ trợ. Đây cũng là điều kiện để giảm dần lối dạy học lệ thuộc hoàn toàn vào sách giáo khoa.

Chia sẻ từ thực tiễn giảng dạy môn Sinh học, thầy Nguyễn Văn Hòa - giáo viên Trường THPT Nghi Xuân (Hà Tĩnh), cho rằng các bộ sách giáo khoa không còn sử dụng chính thức vẫn là nguồn tư liệu tham khảo có giá trị nếu được khai thác đúng cách.

“Bộ sách Cánh diều có nhiều cách diễn đạt ngắn gọn, làm rõ bản chất khái niệm, phù hợp để chốt kiến thức và hỗ trợ học sinh trung bình, yếu; các sơ đồ, bảng hệ thống hóa giúp học sinh khái quát bài học; câu hỏi và bài tập cuối bài có thể dùng kiểm tra nhanh, củng cố chuẩn kiến thức; các ví dụ, thí nghiệm minh họa đơn giản, dễ áp dụng trong lớp học”, thầy Hòa thông tin.

Khi dạy bài Quang hợp ở thực vật (Sinh học 11), thầy Hòa kết hợp cách tổ chức hoạt động khám phá của sách Kết nối tri thức với sơ đồ hai pha quang hợp và cách diễn đạt súc tích từ sách Cánh diều, sau đó luyện tập nhanh bằng hệ thống câu hỏi phù hợp. Cách làm này giúp học sinh nắm chắc bản chất vấn đề mà không gây quá tải.

Ở góc độ môn Ngữ văn, cô Nguyễn Thị Quỳnh Giang - giáo viên Ngữ văn Trường THPT Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh), cho rằng việc sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên phạm vi toàn quốc giúp bảo đảm nội dung cốt lõi, hạn chế chênh lệch chất lượng giữa các địa phương, giảm áp lực lựa chọn sách cho nhà trường, phụ huynh và học sinh, đồng thời thuận lợi hơn cho công tác kiểm tra, đánh giá chung.

Tuy nhiên, theo cô Giang, sách giáo khoa không phải yếu tố quyết định chất lượng giáo dục; hiệu quả dạy học phụ thuộc hết vào năng lực chuyên môn, sự linh hoạt và tâm huyết của giáo viên.

Trong bối cảnh Kết nối tri thức với cuộc sống được sử dụng thống nhất, các bộ sách như Cánh diều và Chân trời sáng tạo vẫn giữ vai trò quan trọng như những tài liệu tham khảo giá trị. Cánh diều có lợi thế ở hệ thống ngữ liệu gần gũi đời sống, giàu cảm xúc; Chân trời sáng tạo mang đến nhiều văn bản mới, cách tiếp cận hiện đại, phù hợp phát triển tư duy phản biện.

“Việc khai thác chọn lọc các đoạn trích, văn bản tiêu biểu từ hai bộ sách này để luyện đọc hiểu bổ sung, so sánh văn bản cùng chủ đề, mở rộng vốn đọc cho học sinh khá, giỏi sẽ giúp bài học sinh động và sâu sắc hơn, với điều kiện không dạy song song nhiều sách và luôn bám sát mục tiêu của bộ sách chính thức”, cô Giang bày tỏ.

Cùng quan điểm, cô Nguyễn Thị Kiều Chinh - giáo viên Trường Tiểu học & THCS Nguyễn Trung Trực (đặc khu Phú Quốc, An Giang), cho rằng khi đã có một “khung nhà” vững chắc là bộ sách giáo khoa thống nhất, giáo viên có thể linh hoạt lựa chọn học liệu từ các bộ sách còn lại để làm phong phú bài giảng, phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện thực tế. Quá trình này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học, mà còn giúp giáo viên rèn luyện kỹ năng chọn lọc, tổng hợp và phê bình học liệu.

Theo cô Chinh, giáo viên cần xây dựng các bài học tích hợp, khai thác thế mạnh của ba bộ sách thay vì dạy học cứng nhắc theo một cuốn sách duy nhất. Cô Chinh thường “nhặt” những ưu điểm phù hợp để đưa vào bài giảng điện tử, chẳng hạn cách diễn đạt rõ ràng, hình ảnh minh họa dễ hiểu, hoặc cách đặt vấn đề giúp học sinh tiếp cận khái niệm trừu tượng thuận lợi hơn. Với các hoạt động trải nghiệm và dự án học tập, giáo viên sẽ lựa chọn hình thức phù hợp nhất với điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm học sinh.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu cả ba bộ sách, cô Chinh cho rằng việc “vay mượn” học liệu có thể tạo hiệu quả rõ nét nhất ở phần Khởi động và Luyện tập. Đồng thời, cô khuyến khích học sinh sử dụng các bộ sách còn lại như tài liệu tham khảo, giao nhiệm vụ so sánh cách tiếp cận cùng một chủ đề giữa các bộ sách để rèn luyện tư duy đa chiều.

Để khai thác hiệu quả hơn nguồn học liệu phong phú, cô Kiều Chinh kiến nghị xây dựng ngân hàng học liệu dùng chung ở cấp trường hoặc tổ chuyên môn, đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo hướng cùng so sánh, chắt lọc tinh hoa từ các bộ sách. Bên cạnh đó, tiếp tục rà soát, điều chỉnh một số bài đọc, từ ngữ…

Việc thống nhất một bộ sách giáo khoa không đồng nghĩa “đóng khung” kiến thức, mà là thời điểm để Chương trình giáo dục phổ thông 2018 phát huy đúng tinh thần cốt lõi: Sách giáo khoa là học liệu, chương trình mới là pháp lệnh, tạo không gian cho giáo viên đổi mới và sáng tạo trong dạy học.