Môn thi thứ ba vào lớp 10: Đa dạng lựa chọn, yêu cầu nền tảng toàn diện

Theo Giáo dục thời đại - Ngoài Toán và Ngữ văn là hai môn thi bắt buộc, môn thi thứ ba trong kỳ tuyển sinh vào lớp 10 đang được các địa phương lựa chọn theo nhiều cách khác nhau, từ việc giữ ổn định môn Ngoại ngữ đến các bài thi tích hợp.

Giờ học của cô trò Trường THCS Hoàng Mai (Hoàng Mai, Hà Nội). Ảnh: Vân Anh

Thực tế này phản ánh nỗ lực đổi mới đánh giá theo Chương trình GDPT 2018, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh phương pháp dạy và học, nhất là với những môn thi không còn “truyền thống” như trước đây.

Nơi đã “chốt”, chỗ vẫn chờ

Tính đến ngày 13/1, nhiều địa phương trên cả nước đã công bố môn thi thứ ba vào lớp 10 với các phương án khác nhau. Theo quy định của Bộ GD&ĐT, ngoài hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, môn thi thứ ba do địa phương quyết định, được thay đổi sau mỗi chu kỳ 3 năm và công bố chậm nhất vào ngày 31/3 hằng năm.

Tuy nhiên, nhằm giúp học sinh, phụ huynh và nhà trường chủ động hơn trong công tác dạy và học cũng như ôn tập, nhiều địa phương đã lựa chọn công bố sớm.

Tại các đô thị lớn, xu hướng ổn định tiếp tục được duy trì. TPHCM và Đà Nẵng - hai địa phương đầu tiên “chốt” môn thi thứ ba Ngoại ngữ, chủ yếu là tiếng Anh. Thành phố Huế cũng lựa chọn Ngoại ngữ, cho phép thí sinh đăng ký một trong ba thứ tiếng gồm tiếng Anh, tiếng Pháp hoặc tiếng Nhật. Quyết định được công bố từ ngày 12/1, góp phần giảm áp lực tâm lý cho học sinh lớp 9 khi kỳ thi đang đến gần.

Ở chiều ngược lại, một số địa phương lựa chọn các phương án mới. Tại Tuyên Quang, sở GD&ĐT quyết định chọn Khoa học tự nhiên làm môn thi thứ ba trong kỳ tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập năm học 2026–2027. Bài thi được tổ chức theo hình thức trắc nghiệm, thời gian làm bài 90 phút, có nhiều mã đề trong cùng phòng thi. Nội dung bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018, chủ yếu ở mức độ cơ bản.

Theo lý giải của ngành Giáo dục địa phương, phương án này phù hợp với bối cảnh sau sáp nhập đơn vị hành chính. Trước đây, tỉnh Tuyên Quang cũ tổ chức thi Tiếng Anh, còn Hà Giang cũ thi Lịch sử và Địa lí. Việc lựa chọn Khoa học tự nhiên giúp đánh giá kiến thức tổng hợp của học sinh, đồng thời tạo sự thống nhất trong tổ chức thi.

Lãnh đạo Sở GD&ĐT Tuyên Quang cho biết, công bố sớm môn thi thứ ba giúp các trường, giáo viên, học sinh và phụ huynh chủ động hơn trong việc giảng dạy, học tập và ôn luyện.

Tại tỉnh Sơn La lại chọn cách tiếp cận khác khi tổ chức bài thi tổ hợp gồm Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lí. Trong cùng một bài thi, học sinh phải trả lời câu hỏi thuộc nhiều môn như Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lí và Tiếng Anh. Đại diện Sở GD&ĐT Sơn La khẳng định, việc điều chỉnh bài thi không làm thay đổi cơ hội trúng tuyển vào học THPT của học sinh, bởi kết quả tuyển sinh phụ thuộc vào chỉ tiêu và nguyên tắc xét tuyển, không gắn với việc ưu tiên hay phân biệt môn thi.

Đề thi tổ hợp đã được gửi tới các trường để tham khảo, tổ chức làm quen và thi thử. Mức độ đề tương đương một bài kiểm tra học kỳ trung bình, câu hỏi chủ yếu nằm trong chương trình lớp 9, tập trung ở mức nhận biết và thông hiểu, không yêu cầu học sinh học thêm ngoài chương trình.

Kết quả bài thi còn cung cấp dữ liệu đầu vào khách quan để các trường THPT tư vấn học sinh lựa chọn tổ hợp môn tự chọn, phân lớp và bố trí giáo viên hợp lý, góp phần triển khai Chương trình GDPT 2018 ở cấp THPT một cách khoa học và ổn định hơn.

Trong khi một số địa phương đã sớm công bố môn thi thứ ba vào lớp 10 nhằm tạo thuận lợi cho công tác dạy và học, thì Hà Nội cùng nhiều tỉnh, thành vẫn chưa đưa ra quyết định chính thức. Thực tế này khiến không ít học sinh và phụ huynh có tâm lý chờ đợi, song theo chia sẻ của giáo viên, các nhà trường không tạo áp lực cho học sinh bằng việc “đoán đề” hay học lệch.

Thay vào đó, giáo viên tập trung hướng dẫn học sinh học chắc kiến thức nền tảng, rèn kỹ năng theo yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018, giúp các em chủ động, sẵn sàng thích ứng với mọi phương án thi.

Học sinh TPHCM tham gia kỳ thi lớp 10 năm 2025. Ảnh: Hồ Phúc

Không học lệch, học tủ

Từ thực tế nhiều địa phương lựa chọn các môn thi tuyển sinh vào lớp 10 không còn “truyền thống”, các chuyên gia giáo dục cho rằng điều quan trọng nhất với học sinh vẫn là nền tảng kiến thức.

Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Văn Ngai - nguyên Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TPHCM nhận định, dù môn thi thứ ba là Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên hay Khoa học xã hội, học sinh cần giữ tâm lý bình tĩnh, học đều các môn và sẵn sàng thích ứng với mọi phương án. Việc chờ đợi công bố môn thi không nên trở thành áp lực khiến học sinh xao nhãng việc học tập hằng ngày.

Theo Nhà giáo Nguyễn Văn Ngai, để tránh bị động khi môn thi thứ ba không đúng với dự đoán, học sinh cần học theo hướng bản chất, hiểu sâu vấn đề, thay vì học thuộc lòng hay học đối phó.

“Cùng với bám sát sách giáo khoa, học sinh cần được hướng dẫn phương pháp học khoa học như hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ tư duy, liên hệ thực tiễn, luyện tập vừa đủ nhưng thường xuyên. Đây là cách giúp học sinh học nhiều môn mà không quá nặng nề, đồng thời phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục”, Nhà giáo Nguyễn Văn Ngai nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn của giáo viên trực tiếp giảng dạy, cô Phan Thị Hải Yến - Trường THCS Trần Hưng Đạo (An Phú Đông, TPHCM), cho rằng việc TPHCM lựa chọn Ngoại ngữ làm môn thi thứ ba trong giai đoạn hiện nay là phù hợp với lộ trình đã được xác định. Theo cô Yến, thành phố đang triển khai phương án ổn định 3 môn thi trong một chu kỳ, sau đó mới thực hiện bốc thăm hoặc điều chỉnh theo quy định.

“Về lâu dài, tôi cho rằng các môn như Khoa học tự nhiên sẽ sớm được đưa vào Kỳ thi tốt nghiệp THCS, bởi đây là xu hướng tất yếu của Chương trình GDPT 2018. Riêng với những địa phương không có lợi thế về Ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, việc lựa chọn Khoa học tự nhiên hoặc bài thi tích hợp làm môn thi thứ ba là phương án khá hợp lý. Cách làm này vừa phù hợp với điều kiện thực tế, vừa giúp đánh giá toàn diện hơn năng lực học sinh thay vì chỉ tập trung vào một số môn “truyền thống” như trước đây.”, cô Yến nhận định.

Theo cô Yến, việc đưa các môn không mang tính truyền thống vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 là bước đi cần thiết nhằm hạn chế tình trạng học lệch, học tủ. Đề thi theo định hướng mới thường gắn với các tình huống thực tiễn, yêu cầu học sinh biết vận dụng kiến thức đã học để giải quyết vấn đề, thay vì chỉ ghi nhớ máy móc.

“Từ thực tế giảng dạy, giáo viên hiện nay chú trọng hướng dẫn học sinh nắm chắc kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa, đồng thời kết hợp rèn luyện kỹ năng làm bài, tăng cường các dạng bài vận dụng và liên hệ thực tế. Khi học sinh hiểu bản chất vấn đề và có nền tảng kiến thức vững, các em sẽ không bị động dù môn thi được lựa chọn là gì”, cô Yến nhấn mạnh.

Theo thầy Nguyễn Thế Hoàn - Trường THCS Trần Phú (Lĩnh Nam, Hà Nội), việc lựa chọn môn thi thứ ba vào lớp 10 luôn nhận được sự quan tâm lớn của phụ huynh và học sinh, song điều quan trọng nhất vẫn là duy trì việc học tập đều các môn.

“Tôi cho rằng, khi học sinh nắm chắc kiến thức nền tảng theo chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, các em sẽ không bị động dù môn thi được lựa chọn là gì. Bên cạnh đó, cơ quan chuyên môn cần bảo đảm tính ổn định, minh bạch trong phương án thi để học sinh yên tâm ôn tập. Đề thi nên tập trung đánh giá năng lực cốt lõi, hạn chế gây áp lực học thêm, học lệch cho học sinh”, thầy Toàn cho hay.